Δημήτριος Χ. Πολυζώτος και το «Παίγνιον του Νοός»

 Μια Εξαντλητική Ιστορική και Φιλολογική Ανατομία της Έκδοσης του 1792

1.Το Πλαίσιο της Έκδοσης και η Ταυτότητα του Έργου

Η παρούσα μελέτη εστιάζει σε ένα εξαιρετικά σπάνιο δείγμα της ελληνικής τυπογραφικής παραγωγής του τέλους του 18ου αιώνα, ένα πονάριο ή φυλλάδιο πολεμικής, το οποίο αποτελεί αψευδή μάρτυρα των πνευματικών ζυμώσεων στις ελληνικές παροικίες της Κεντρικής Ευρώπης. Σύμφωνα με τη σελίδα τίτλου, το έργο επιγράφεται: «Το παρόν βιβλιάριον το περιέχον μερικούς στίχους και άλλα τινά». Πρόκειται για μια έκδοση που λειτουργεί ως οργανική συνέχεια (συνέχεται) του προηγούμενου πονήματος του συγγραφέα, το οποίο τυπώθηκε στη Λειψία με τον δηλωτικό τίτλο «Κατά της ΑΓΝΟΙΑΣ του Νοός μου Παίγνιον».

Ο τόπος έκδοσης αναφέρεται ως «Κοσμόπολις» (1792), ένα συχνότατο ψευδώνυμο στην εκδοτική πρακτική του Διαφωτισμού. Η επιλογή αυτή δεν είναι τυχαία· από τη μία πλευρά εξυπηρετεί την αποφυγή της αυστηρής λογοκρισίας των αυστριακών ή σαξονικών αρχών και από την άλλη υποδηλώνει μια ιδεολογική οικουμενικότητα, ευθυγραμμισμένη με το πνεύμα του «πολίτη του κόσμου». Ο συγγραφέας, Δημήτριος Χ. Πολυζώτος (αναφερόμενος και ως Δημήτριος Χατζή Πολύζος), υιοθετεί το προσωπείο του «ταπεινού και ελάχιστου εν διδασκάλοις», ενώ δηλώνει την καταγωγή του από τη Θεσσαλονίκη, αυτοπροσδιοριζόμενος ως «Κοσμοπολίτης».

Από φιλολογική άποψη, η έκδοση κοσμείται από αξιοσημείωτα τυπογραφικά στοιχεία. Στη σελίδα 3 παρατηρούμε ένα περίτεχνο ξυλόγλυπτο επίτιτλο με παραστάσεις που παραπέμπουν στην κλασική παράδοση, ενώ η Είδηση της Βιέννης πλαισιώνεται από ανθέμια και τυπογραφικά κοσμήματα, στοιχεία που καταδεικνύουν την αισθητική επιμέλεια των τυπογραφείων της διασποράς.

2.Πλήρης και Πιστή Απόδοση του Κειμένου στη Νέα Ελληνική

Η Πρώτη Είδηση 

Απευθυνόμενος στους Τιμιότατους και Ευγενέστατους Άρχοντες και Εμπόρους, ο Πολυζώτος εκθέτει με πάθος τα αίτια της έκδοσης «Δεν είναι λίγα εκείνα που με παρακίνησαν να εκδώσω στο Κοινό την παρούσα τυπωμένη Είδηση. Τα κυριότερα όμως ας είναι τρία: Πρώτον, επειδή βλέπω πως στον αιώνα που ζούμε, πολλοί ομογενείς μας που μεριμνούν για το κοινό καλό, απέκτησαν την καλή συνήθεια να δημοσιεύουν τυπωμένες Ειδήσεις (ανακοινώσεις). Αυτό το κάνουν για να φανερώσουν ότι το σύγγραμμά τους είναι έτοιμο να βγει στο Μεϊντάνι (την αγορά), προς κοινή ωφέλεια. Επειδή λοιπόν και εγώ, ανήκοντας στον κατάλογο των Σπουδαίων, αξιώθηκα να γίνω συγγραφέας και εξέδωσα το "Παιχνίδι του νου μου κατά της Άγνοιας", έκρινα εύλογο να φανερώσω τώρα και αυτούς τους στίχους που τυπώνω ξεχωριστά.

Δεύτερον, επειδή ενώ προηγουμένως υπήρξα δάσκαλος γεμάτος μαθητές, τους στερήθηκα τώρα, ίσως λόγω της μεγάλης μου επιμέλειας προς αυτούς. Σκέφτηκα λοιπόν να δώσω μια είδηση, όχι μιμούμενος άλλους που υπόσχονται ακατόρθωτα πράγματα (γιατί το να γίνω Μασκαράς δεν ταιριάζει στους δασκάλους), αλλά για να δηλώσω ότι είμαι έτοιμος να διδάξω ξανά με την ίδια επιμέλεια που έδειξα στην Ουγγαρία και τη Βλαχομπογδανία. Διαψεύδω όσους, νοσούντες από Άγνοια ή φθόνο, με κατηγόρησαν ότι δήθεν κακομεταχειρίζομαι τους μαθητές μου. Η προκοπή τους είναι η μόνη απόδειξη.

Τρίτον, οι Τύχες και Μεταβολές που υπέστη το έργο μου στη Βιέννη και τη Λειψία, όπου κακοτυπώθηκε και κάποιοι επιχείρησαν κρυφά να το διαφθείρουν για να δείξουν την κακία τους».

Το Τέταρτο Αίτιο  Το «Βδέλυγμα»

Ο συγγραφέας προσθέτει μια δριμύτατη καταγγελία: «Προσθέτω και ένα τέταρτο αίτιο, το κυριότερο: Κάποιο Βδέλυγμα (συμπεραίνω πως είναι παλιός μαθητής μου), ένα ελεεινό ανθρωπάριο, εξέδωσε ανωνύμως ένα άθλιο γραπτό γεμάτο ψεύδη και ύβρεις εναντίον μου. Εκδίδω αυτούς τους στίχους για να καταλάβει ο καθένας πόσα κακά προξενεί η κατάρα της Άγνοιας».

Η Είδηση της Βιέννης

Η ανακοίνωση της Βιέννης: «Εγώ, ο Δημήτριος Χατζή Πολύζος, δάσκαλος από τη Θεσσαλονίκη (Κοσμοπολίτης), βρισκόμενος στη Βιέννη, συνέθεσα το "Παιχνίδι του νου μου" για να ωφελήσω την κοινότητα. Το βιβλίο πωλείται στη Βιέννη, στο σπίτι που ονομάζεται Pisti Haus (αρ. 700), προς 20 κράιτζερ. Σκοπός μου είναι να εκδικηθώ το άχρηστο πάθος της Άγνοιας».

Ποιητικά Μέρη

• Τετράστιχο κατά της Άγνοιας: «Ω Άγνοια διαστρεβλωμένη στον λόγο και στο έργο! Διαστρεβλώνεις τα καλά και παίζεις μαζί τους. Κοίτα, ακροατή, πόσο αληθινά είναι αυτά που λέω».
• Επίλογος: «Ω ελεεινά ανθρωπάκια, γιατί δεν σκεφτήκατε ότι υπάρχουν τόσα βιβλία; Αν διαβάζατε το δικό μου "Παίγνιον" σωστά, θα διορθωνόσασταν. Εγκαταλείψτε την κακία, αλλιώς θα μετανοήσετε» .

Ο Διάλογος Δασκάλου και Μαθητή

Ένα δραματοποιημένο απόσπασμα κοινωνικής σάτιρας: Δάσκαλος: Τι είναι τούτο, Πίθηκε; Πώς βρέθηκες εσύ "μέσα στα λάχανα", όπως λέει ο Αριστοφάνης; Μαθητής: Όχι εγώ, δάσκαλε, ορκίζομαι στον Θεό τον Δία. Πίστεψέ με! Δάσκαλος: Ποιος σε παρακίνησε λοιπόν εναντίον μου, αχρείο παιδί; Μαθητής: Δεν μπορώ να σου πω, δάσκαλε, συγγνώμη. Φοβάμαι τον πατέρα του και την κακή του γνώμη. Δάσκαλος: Πες μου, έτσι θα ζεις μαζί του; Καταλαβαίνεις τι λες όταν μιλάς; Μαθητής: Καλό μου δάσκαλε, δεν ξέρω τι μου λες. Άλλος μου τα υπαγόρευσε αυτά που λέω.

3.Η Κινητικότητα του Πολυζώτου στις Παροικίες

Η επαγγελματική διαδρομή του Πολυζώτου αποτυπώνει ανάγλυφα το φαινόμενο των περιπλανώμενων δασκάλων του 18ου αιώνα. Η γεωγραφική του δράση, όπως προκύπτει από το κείμενο, καλύπτει τις εξής περιοχές:

• Ουγγαρία και Βλαχομπογδανία (Μολδοβλαχία): Περιοχές όπου άσκησε το διδασκαλικό λειτούργημα με ιδιαίτερη επιμέλεια.
• Βιέννη και Λειψία: Τα κεντρικά εκδοτικά προπύργια όπου ο Πολυζώτος ήρθε σε επαφή με την τυπογραφία και τη λόγια ελίτ.

Η σχέση του με την εμπορική τάξη («Τιμιότατοι Άρχοντες και Έμποροι») είναι καθοριστική, καθώς αυτοί αποτελούσαν τη σπονδυλική στήλη της συνδρομητικής βάσης. Η αναφορά στο Pisti Haus (N. 700) στη Βιέννη είναι κρίσιμη· η αρίθμηση των οικιών υποδεικνύει την αστική οργάνωση της εποχής, ενώ η τιμή των 20 κράιτζερ τοποθετεί το έργο στην κατηγορία των προσιτών πλην όμως ποιοτικών εκδόσεων, διευκολύνοντας τη διασπορά του στο δίκτυο της παροικίας.

4. Η Σύγκρουση στη Βιέννη και τη Λειψία: Φιλολογική Κατασκοπεία και Διαφθορά

Ο Πολυζώτος καταγγέλλει μια πρωτοφανή γραμματολογική σκευωρία. Η δολιοφθορά που υπέστη το κείμενό του δεν περιορίστηκε σε απλή κριτική, αλλά επεκτάθηκε στη φιλολογική διαστρέβλωση. Σύμφωνα με τη σελίδα 8, οι επικριτές του προέβησαν σε «αναβιβασμό των τόνων από τη λήγουσα στην παραλήγουσα» και αλλαγές καταλήξεων, με προφανή σκοπό να εκθέσουν τον συγγραφέα ως αγράμματο και να ακυρώσουν το παιδαγωγικό του κύρος.

Κατηγορίες των Επικριτών	Απάντηση του Πολυζώτου
Κακομεταχείριση μαθητών: Κατηγορίες για ξύλο και διωγμό των νέων.	Η προκοπή των μαθητών: Η πρόοδος των διδαχθέντων αποτελεί την αδιαμφισβήτητη απόδειξη του ήθους του.
Παιδαγωγική αγυρτεία: Υποσχέσεις για ακατόρθωτα επιτεύγματα.	Άρνηση του ρόλου του «Μασκαρά»: Εμμονή στην ακρίβεια και την τυπογραφική/διδακτική δεοντολογία.
Φιλολογική ανεπάρκεια: Παρουσίαση του έργου ως λανθασμένου.	Καταγγελία δολιοφθοράς: Αποκάλυψη της ηθελημένης αλλαγής τόνων και καταλήξεων από τους αντιπάλους.

5. Ηθική και Παιδαγωγική Διάσταση: Το «Παίγνιον» ως Όπλο

Στο πλαίσιο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, η ΑΓΝΟΙΑ για τον Πολυζώτο δεν συνιστά απλή έλλειψη γνώσης, αλλά μια οντολογική και ηθική διαστροφή. Συνδέεται άμεσα με την «κατάρα» που δηλητηριάζει την κοινωνική συνοχή. Η στάση του έναντι της πνευματικής αγυρτείας (ο όρος «Μασκαράς») αναδεικνύει την ανάγκη για έναν δάσκαλο που είναι «φύλαξ ακριβέστατος των υποσχέσεών του».

Ο διάλογος με τον Πίθηκο-Μαθητή αποτελεί μια οξεία αλληγορία. Ο μαθητής δεν είναι παρά ένα όργανο στα χέρια τρίτων (του πατέρα ή της «κακής γνώμης»), ο οποίος παπαγαλίζει ξένες ύβρεις. Η χρήση του Αριστοφάνη λειτουργεί εδώ ως εργαλείο κοινωνικού στιγματισμού, καταδεικνύοντας ότι η παιδεία χωρίς ηθικό έρεισμα μετατρέπει τον άνθρωπο σε πίθηκο της αλήθειας.

6. Ερμηνευτικό Λεξικό Κοινωνικών και Πολιτισμικών Όρων

• Μεϊντάνι: Η δημόσια σφαίρα και η αγορά· ο χώρος όπου το έντυπο υποβάλλεται στη βάσανο της κοινής κρίσης.
• Είδησις: Η λειτουργία της προαγγελίας μιας έκδοσης, απαραίτητο εργαλείο για τη συγκέντρωση συνδρομητών.
• Βδέλυγμα: Όρος απόλυτης ηθικής απαξίωσης, που χρησιμοποιείται για να περιγράψει τον πνευματικά «μιαρό» αντίπαλο.
• Κράιτζερ: Η νομισματική μονάδα αναφοράς, που μας επιτρέπει να κατανοήσουμε την αγοραστική αξία του βιβλίου στην αυστριακή επικράτεια.
• Σπουδαίοι: Η πνευματική ελίτ των λογίων που έχουν πρόσβαση στα γράμματα και την τυπογραφία.
• Σταμπαντόρες: Οι τυπογράφοι-εκδότες (Stampatori), αναδεικνύοντας τη διπλή ιδιότητα του Πολυζώτου ως πνευματικού δημιουργού και επιβλέποντος της παραγωγής.

7.Η Συμβολή του Πολυζώτου στον Νεοελληνικό Διαφωτισμό

Το έργο του Δημητρίου Πολυζώτου υπερβαίνει τα όρια μιας απλής προσωπικής αντιδικίας. Αποτελεί ένα πολύτιμο γραμματολογικό τεκμήριο που αποκαλύπτει τις εσωτερικές συγκρούσεις και την κοινωνιολογία της παιδείας του 18ου αιώνα. Η πρωτοτυπία του να μάχεται κανείς την άγνοια «παίζοντας» (χρησιμοποιώντας δηλαδή τη σάτιρα και τον έμμετρο λόγο) εντάσσει τον Πολυζώτο στην προοδευτική παράδοση των δασκάλων του Γένους. Η διαφύλαξη αυτού του παλαιτύπου στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης  διασώζει τη μνήμη μιας εποχής όπου η τυπογραφία ήταν το κύριο όπλο για την πνευματική χειραφέτηση του ελληνισμού.