Ο σεισμός και το τσουνάμι της 21ης Ιουλίου 365 μ.Χ. αποτελούν μια κομβική φυσική καταστροφή της ύστερης αρχαιότητας, με βαθιές και μακροχρόνιες επιπτώσεις σε ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο.
Το παρόν κείμενο επιχειρεί μια συνθετική ανάλυση του φαινομένου, συνδυάζοντας την κριτική εξέταση των ιστορικών πηγών με τα σύγχρονα γεωλογικά δεδομένα και τα αρχαιολογικά ευρήματα.
Τα βασικά συμπεράσματα επιβεβαιώνουν ότι ένας μέγα-σεισμός, μεγέθους της τάξης του 8.0-8.5 Ρίχτερ, με επίκεντρο δυτικά της Κρήτης, προκάλεσε την κατακόρυφη ανύψωση της νήσου έως και 9 μέτρα και πυροδότησε ένα καταστροφικό τσουνάμι.
Η γεωγραφική έκταση του τσουνάμι, που τεκμηριώνεται αρχαιολογικά από την Αίγυπτο έως την Τυνησία, επικυρώνει τον πυρήνα των ιστορικών αφηγήσεων.
Οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της καταστροφής στην αστική ζωή, το εμπόριο και την πολιτική σταθερότητα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ήταν καταλυτικές.
Τέλος, η εκτίμηση της περιοδικότητας εμφάνισης παρόμοιων γεγονότων, περίπου μία φορά κάθε 800 χρόνια, υπογραμμίζει τον υπαρκτό και ενδεχομένως «καθυστερημένο» κίνδυνο για τις σύγχρονες παράκτιες κοινωνίες της Μεσογείου.
--------------------------------------------------------------------------------
1. Εισαγωγή
Ο σεισμός και το τσουνάμι της 21ης Ιουλίου 365 μ.Χ. καταγράφονται ως ένα από τα πιο καταστροφικά και καλά τεκμηριωμένα φυσικά φαινόμενα του αρχαίου κόσμου.
Η καταστροφή αυτή, που έπληξε τις ακτές της Ανατολικής Μεσογείου από την Ελλάδα και την Κρήτη έως τη Λιβύη, την Αίγυπτο και τη Σικελία, δεν άφησε ανεξίτηλο σημάδι μόνο στο φυσικό τοπίο, αλλά και στη συλλογική μνήμη της εποχής, όπως αποτυπώνεται στα κείμενα ιστορικών όπως ο Αμμιανός Μαρκελλίνος.
Το παρόν κείμενο στοχεύει να προσφέρει μια ολοκληρωμένη, διεπιστημονική επισκόπηση του γεγονότος, συνδυάζοντας την κριτική ανάλυση των ιστορικών αφηγήσεων με τα σύγχρονα πορίσματα της γεωλογίας, της αρχαιολογίας και της αριθμητικής μοντελοποίησης.
Η σημασία του γεγονότος υπερβαίνει την απλή καταγραφή μιας φυσικής καταστροφής, καθώς πολλοί μελετητές υποστηρίζουν τον πιθανό του ρόλο ως καταλύτη στην επιτάχυνση της παρακμής της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και στην τελική της διαίρεση το 395 μ.Χ.
Για να κατανοήσουμε την κλίμακα και τις συνέπειες αυτού του φαινομένου, είναι απαραίτητη η εξέταση του γεωλογικού υποβάθρου που καθιστά την περιοχή μία από τις πιο σεισμογενείς ζώνες του πλανήτη.
2. Σεισμοτεκτονικό Πλαίσιο της Ανατολικής Μεσογείου
Η κατανόηση του σεισμοτεκτονικού πλαισίου της Ανατολικής Μεσογείου είναι στρατηγικής σημασίας για την ερμηνεία ιστορικών και σύγχρονων φυσικών καταστροφών.
Η περιοχή χαρακτηρίζεται από την πολύπλοκη αλληλεπίδραση μεγάλων τεκτονικών πλακών και μικροπλακών, η οποία αποτελεί την πρωταρχική αιτία της έντονης σεισμικής και ηφαιστειακής δραστηριότητας που έχει καταγραφεί για χιλιετίες.
2.1. Το Ελληνικό Τόξο και η Σύγκλιση των Τεκτονικών Πλακών
Ο κυρίαρχος γεωδυναμικός μηχανισμός στην περιοχή είναι η σύγκλιση της Αφρικανικής τεκτονικής πλάκας με την Ευρασιατική.
Σε αυτή την ευρύτερη ζώνη σύγκρουσης, οι μικροπλάκες του Αιγαίου και της Ανατολίας διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο.
Η ωκεάνια λιθόσφαιρα της Αφρικανικής πλάκας καταβυθίζεται κάτω από την ηπειρωτική μικροπλάκα του Αιγαίου με ρυθμό που εκτιμάται σε 35-40 χιλιοστά ετησίως.
Αυτή η διαδικασία καταβύθισης δημιουργεί το Ελληνικό Τόξο, μια τοξοειδή ζώνη έντονης παραμόρφωσης και σεισμικότητας που εκτείνεται από το Ιόνιο Πέλαγος, νότια της Πελοποννήσου και της Κρήτης, και φτάνει έως τη νοτιοδυτική Τουρκία.
Το Ελληνικό Τόξο αποτελεί την πηγή των ισχυρότερων σεισμών στην Ευρώπη.
2.2. Ιστορική Σεισμικότητα και Δυναμικό Πρόκλησης Τσουνάμι
Η ιστορική σεισμικότητα της περιοχής είναι εξαιρετικά υψηλή, με το τμήμα του Ελληνικού Τόξου από τα Κύθηρα έως τη νοτιοδυτική Κρήτη να αποτελεί την πηγή των μεγαλύτερων σεισμών και των πιο καταστροφικών τσουνάμι. Το υψηλό δυναμικό πρόκλησης τσουνάμι οφείλεται στους μεγάλους, ρηχούς σεισμούς ανάστροφης ώθησης που προκαλούν σημαντικές κατακόρυφες μετατοπίσεις του πυθμένα της θάλασσας.
Η ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα που τεκμηριώνουν αυτόν τον κίνδυνο:
Το τσουνάμι στην Ποτίδαια το 479 π.Χ., όπως το κατέγραψε ο Ηρόδοτος.
Ο σεισμός και το τσουνάμι στον Μαλιακό Κόλπο το 426 π.Χ., που περιέγραψε ο Θουκυδίδης.
Η ολοκληρωτική καταστροφή και βύθιση της αρχαίας Ελίκης στον Κορινθιακό Κόλπο το 373 π.Χ.
Το μεγάλο τσουνάμι του 1303 μ.Χ., που προκλήθηκε από σεισμό παρόμοιας προέλευσης με αυτόν του 365 μ.Χ. και έπληξε την Κρήτη και την Αλεξάνδρεια.
Αυτό το ενεργό γεωδυναμικό πλαίσιο παρέχει το υπόβαθρο για την κατανόηση των δραματικών μαρτυριών που ακολούθησαν το γεγονός του 365 μ.Χ.
3. Η Μαρτυρία των Ιστορικών Πηγών
Οι γραπτές πηγές της ύστερης αρχαιότητας αποτελούν το θεμέλιο για την κατανόηση του γεγονότος του 365 μ.Χ., με τον Ρωμαίο ιστορικό Αμμιανό Μαρκελλίνο να ξεχωρίζει ως ο κυριότερος και πιο αξιόπιστος αυτόπτης μάρτυρας.
Η ανάλυση αυτών των κειμένων είναι θεμελιώδης, καθώς παρέχει την ανθρώπινη διάσταση της καταστροφής, τις γεωγραφικές αναφορές και τις πρώτες περιγραφές του φυσικού φαινομένου.
Ωστόσο, η προσέγγισή τους απαιτεί κριτική ματιά, καθώς συχνά εμπεριέχουν υπερβολές, συγχύσεις και ερμηνείες που καθοδηγούνται από τις θρησκευτικές ή πολιτικές πεποιθήσεις της εποχής.
3.1. Η Περιγραφή του Αμμιανού Μαρκελλίνου Η αφήγηση του Αμμιανού Μαρκελλίνου στο έργο του Res gestae είναι εξαιρετικά πολύτιμη, όχι μόνο για τη ζωντάνια της αλλά και για την εντυπωσιακή της ακρίβεια στην παρατήρηση του φαινομένου.
Ο Μαρκελλίνος διακρίνει με σαφήνεια τις τρεις κύριες φάσεις ενός τσουνάμι, μια διάκριση που ευθυγραμμίζεται πλήρως με τη σύγχρονη επιστημονική κατανόηση:
Ο αρχικός σεισμός: «η στερεότητα ολόκληρης της γης σείστηκε και σπάραξε».
Η απότομη υποχώρηση της θάλασσας: «η θάλασσα απομακρύνθηκε... ώστε να αποκαλυφθεί η άβυσσος των βαθών».
Τα σαρωτικά κύματα που ακολούθησαν: «η θάλασσα... ορμά βίαια στα νησιά και σε εκτεταμένες περιοχές της ηπειρωτικής χώρας».
Η περιγραφή του αποδίδει την ένταση της καταστροφής με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες, όπως τα πλοία που βρέθηκαν στις στέγες των σπιτιών στην Αλεξάνδρεια και ένα λακωνικό πλοίο που εκτοξεύτηκε σχεδόν δύο μίλια από την ακτή κοντά στη Μεθώνη, το οποίο ο ίδιος ο ιστορικός είδε σε μεταγενέστερο ταξίδι του.
3.2. Αξιολόγηση και Προβληματισμοί των Αρχαίων Κειμένων Παρά την αξία τους, οι αρχαίες πηγές πρέπει να αξιολογούνται με προσοχή λόγω συγκεκριμένων περιορισμών:
Τάση για Υπερβολή: Οι αρχαίοι ιστορικοί συχνά υπερέβαλλαν στη γεωγραφική έκταση και την ένταση των καταστροφών για να προσδώσουν δραματικότητα στις αφηγήσεις τους.
Σύγχυση Γεγονότων: Υπήρχε μια έντονη σεισμική περίοδος κατά τον 4ο και 5ο αιώνα μ.Χ., γνωστή ως «Πρωτοβυζαντινός Τεκτονικός Παροξυσμός».
Οι ιστορικοί συχνά συνδύαζαν πολλαπλά, μη σχετιζόμενα σεισμικά γεγονότα σε μία μόνο αφήγηση.
Έτσι, καταστροφές στην Κύπρο (Πάφος, Κούριον), τη Βιθυνία και την Παλαιστίνη, που προκλήθηκαν από τοπικούς σεισμούς, αποδόθηκαν λανθασμένα στον μεγάλο σεισμό της Κρήτης.
Θρησκευτικές/Πολιτικές Ερμηνείες: Το γεγονός ερμηνεύτηκε μέσα από το πρίσμα των πεποιθήσεων της εποχής.
Για παράδειγμα, ορισμένοι συγγραφείς το παρουσίασαν ως θεϊκή θλίψη ή οργή για τον θάνατο του αυτοκράτορα Ιουλιανού του Παραβάτη δύο χρόνια νωρίτερα, ο οποίος είχε προσπαθήσει να επαναφέρει την παγανιστική θρησκεία.
Παρά τις προκλήσεις αυτές, τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα έρχονται να επιβεβαιώσουν,και να αποσαφηνίσουν τον πυρήνα των ιστορικών αφηγήσεων, γεφυρώνοντας το χάσμα μεταξύ της αρχαίας μαρτυρίας και της σύγχρονης κατανόησης.
4. Γεωλογικά και Αρχαιολογικά Τεκμήρια
Η σύγχρονη έρευνα, μέσω γεωλογικών μελετών πεδίου, αρχαιολογικών ανασκαφών και προηγμένων τεχνολογιών μοντελοποίησης, παρέχει απτές αποδείξεις που επιτρέπουν την ανασύσταση του γεγονότος του 365 μ.Χ. με πρωτοφανή ακρίβεια.
Αυτή η προσέγγιση μετατρέπει τις ποιοτικές ιστορικές περιγραφές σε μετρήσιμα, ποσοτικά δεδομένα, επιβεβαιώνοντας την τεράστια κλίμακα της καταστροφής.
4.1. Ο Σεισμός: Μέγεθος, Επίκεντρο και Γεωδυναμικές Μεταβολές
Τα επιστημονικά δεδομένα συγκλίνουν στο ότι ο σεισμός της 21ης Ιουλίου 365 μ.Χ. ήταν ένας μεγα-σεισμός.
Οι εκτιμήσεις για το μέγεθός του κυμαίνονται από ~8.0 έως 8.5+ Ρίχτερ τοποθετώντας το επίκεντρό του στη θαλάσσια περιοχή δυτικά της Κρήτης, κατά μήκος της ζώνης καταβύθισης του Ελληνικού Τόξου.
Το πιο εντυπωσιακό και αναμφισβήτητο γεωλογικό αποτέλεσμα ήταν η απότομη, συνσεισμική κατακόρυφη ανύψωση της δυτικής Κρήτης, η οποία έφτασε τα 9 μέτρα (30 πόδια).
Η μέγιστη τιμή ανύψωσης, περίπου 9.9 μέτρα, καταγράφηκε στην περιοχή της Αρχαίας Φαλάσαρνας.
Αυτή η δραματική γεωμορφολογική αλλαγή κατέστησε το πολυσύχναστο λιμάνι της Φαλάσαρνας εντελώς άχρηστο, καθώς ανυψώθηκε μόνιμα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, επιβεβαιώνοντας αρχαιολογικά την απότομη παρακμή και εγκατάλειψη της πόλης.
4.2. Το Τσουνάμι: Αρχαιολογικά Ευρήματα και Ιζηματολογικές Αποδείξεις
Η ευρεία εξάπλωση του τσουνάμι σε ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο τεκμηριώνεται πλέον από πολλαπλά αρχαιολογικά και ιζηματολογικά ευρήματα σε παράκτιες περιοχές χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από το επίκεντρο:
Νεάπολις (Τυνησία): Η ανακάλυψη της βυθισμένης ρωμαϊκής πόλης, σε μια έκταση πάνω από 200 στρέμματα κοντά στη σύγχρονη πόλη Nabeul (πιθανώς προέρχεται από το ελληνικό Νεάπολις), αποτελεί την πιο ισχυρή απόδειξη.
Οι υποβρύχιες έρευνες αποκάλυψαν δρόμους, μνημεία και περίπου 100 δεξαμενές για την παραγωγή του δημοφιλούς ρωμαϊκού καρυκεύματος garum.
Το εύρημα αυτό επιβεβαιώνει με εκπληκτικό τρόπο την αφήγηση του Αμμιανού Μαρκελλίνου για την καταστροφή της πόλης.
Παράκτια Τυνησία (Henchir): Σε αυτή την περιοχή, βόρεια της Σφαξ, ανακαλύφθηκε ένα «χαοτικό καταστροφικό στρώμα» πάχους 40-100 εκατοστών.
Το στρώμα αυτό περιείχε θραύσματα οστράκων, βότσαλα, ρωμαϊκά κεραμικά, άμμο και δομικά υλικά με κονίαμα, χαρακτηριστικά αποθέσεων παλαιοτσουνάμι (paleotsunami deposits).
Η ραδιοχρονολόγηση με άνθρακα-14 (C14) δειγμάτων που βρέθηκαν ακριβώς πάνω και κάτω από το στρώμα, τοποθετεί το γεγονός μεταξύ του 236 και του 541 μ.Χ., ένα χρονικό παράθυρο που περιλαμβάνει με ασφάλεια το έτος 365 μ.Χ.
Άλλες Περιοχές: Ιστορικές πηγές και αρχαιολογικά δεδομένα επιβεβαιώνουν την καταστροφή στην Απολλωνία της Λιβύης (όπου το ύψος του κύματος εκτιμάται ότι έφτασε τα 15 μέτρα), ενώ η ευρύτερη ζώνη που επλήγη περιλάμβανε την Ελλάδα, την Αίγυπτο, την Κύπρο και τη Σικελία.
4.3. Αριθμητική Μοντελοποίηση και Γεωγραφική Εξάπλωση
Η χρήση σύγχρονων αριθμητικών μοντέλων προσομοίωσης (όπως το SWAN και το Tsunami-HySEA) έχει επιτρέψει την αναπαράσταση της διάδοσης του τσουνάμι στην Μεσόγειο.
Τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν ότι το τσουνάμι έπληξε ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο, ενώ δεν είχε σημαντικό αντίκτυπο στη Δυτική Μεσόγειο, την Άνω Αδριατική ή το Βόρειο Αιγαίο.
Οι προσομοιώσεις παρέχουν εκτιμήσεις για το ύψος του κύματος σε βασικές παράκτιες περιοχές, με τις τιμές να φτάνουν περίπου τα ~3 μέτρα στην Τυνησία, τα 10-12 μέτρα στη Μεθώνη και τα Κύθηρα, και έως τα 12 μέτρα στην Αλεξάνδρεια, τιμές που δικαιολογούν πλήρως την έκταση των καταστροφών που περιγράφουν οι ιστορικές πηγές.
Τα επιστημονικά αυτά δεδομένα, από τη γεωλογία έως την υπολογιστική μοντελοποίηση, συνθέτουν μια συνεκτική και ποσοτικοποιημένη εικόνα του γεγονότος, επιτρέποντας μια βαθύτερη ανάλυση των ιστορικών του επιπτώσεων.
5. Οι Επιπτώσεις στον Ρωμαϊκό Κόσμο
Η αξιολόγηση των επιπτώσεων του γεγονότος του 365 μ.Χ. αποκαλύπτει ότι η καταστροφή δεν ήταν απλώς μια σειρά από τοπικές τραγωδίες, αλλά ένα παν-μεσογειακό σοκ.
Έπληξε την αυτοκρατορία σε μια ήδη ταραγμένη περίοδο, διαταράσσοντας τις θαλάσσιες εμπορικές οδούς, την αστική ζωή και τη δημοσιονομική σταθερότητα της ύστερης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
5.1. Γεωγραφική Κατανομή της Καταστροφής Η συνδυασμένη ανάλυση των πηγών και των επιστημονικών δεδομένων επιτρέπει τη διάκριση των επιπτώσεων που προκλήθηκαν από τον σεισμό (εδαφική δόνηση) από εκείνες που προκλήθηκαν από το τσουνάμι (πλημμύρα).
Φαινόμενο Κύριες Πληγείσες Περιοχές και Επιπτώσεις
Σεισμός (Δόνηση) Κρήτη: Καταστροφή σχεδόν όλων των πόλεων, συμπεριλαμβανομένης της Κνωσού. Πελοπόννησος: Καταστροφή της Πάτρας, της Γόρτυνας στην Αρκαδία και άλλων πόλεων. Ζημιές στην Αρχαία Ολυμπία.
Τσουνάμι (Πλημμύρα) Αίγυπτος: Μαζικές πλημμύρες στην Αλεξάνδρεια και στο Δέλτα του Νείλου, με χιλιάδες νεκρούς. Βόρεια Αφρική: Καταστροφή της Νεάπολης (Τυνησία) και της Απολλωνίας (Λιβύη). Ανατολική Μεσόγειος: Σοβαρές ζημιές στις παράκτιες περιοχές της Κύπρου, της Παλαιστίνης, της Σικελίας και της Καλαβρίας.
5.2. Κοινωνικο-Ιστορικές Συνέπειες
Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες της καταστροφής ήταν βαθιές.
Το γεγονός του 365 μ.Χ. έχει υποστηριχθεί ότι λειτούργησε ως ένας σημαντικός καταλύτης για την περαιτέρω παρακμή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, συμβάλλοντας στην τελική της διαίρεση σε Ανατολική και Δυτική το 395 μ.Χ. Η εγκατάλειψη πόλεων, η καταστροφή κρίσιμων λιμανιών όπως η Φαλάσαρνα και η Νεάπολις, και η διαταραχή των εμπορικών δικτύων αποδυνάμωσαν την οικονομική βάση της αυτοκρατορίας.
Η ανάγκη για ανοικοδόμηση σε τεράστια κλίμακα επιβάρυνε περαιτέρω τα ήδη πιεσμένα αυτοκρατορικά ταμεία.
Σε κοινωνικό επίπεδο, η καταστροφή κλόνισε την αίσθηση ασφάλειας και σταθερότητας, ενισχύοντας τις θρησκευτικές και μεταφυσικές ερμηνείες για την παρακμή του ρωμαϊκού κόσμου.
Η καταστροφή του 365 μ.Χ. δεν ήταν απλώς ένα φυσικό φαινόμενο, αλλά ένα ιστορικό γεγονός που αναδιαμόρφωσε το τοπίο και την πορεία της ύστερης αρχαιότητας στην Ανατολική Μεσόγειο.
6. Μελλοντικές Προοπτικές
Η μελέτη του σεισμού και του τσουνάμι του 365 μ.Χ. μέσω μιας διεπιστημονικής προσέγγισης αποδεικνύει τη σημασία της σύγκλισης της ιστορικής ανάλυσης με τις σύγχρονες γεωεπιστήμες.
Αυτή η συνέργεια όχι μόνο φωτίζει με πρωτοφανή σαφήνεια ένα καθοριστικό γεγονός του παρελθόντος, αλλά παρέχει και κρίσιμα διδάγματα για την κατανόηση των φυσικών κινδύνων στο παρόν και το μέλλον.
6.1. Σύνθεση Ιστορίας και Γεωεπιστήμης
Η σύγχρονη επιστημονική έρευνα έχει σε μεγάλο βαθμό επικυρώσει τον πυρήνα των αρχαίων ιστορικών αφηγήσεων, και ειδικότερα την εντυπωσιακά ακριβή περιγραφή του Αμμιανού Μαρκελλίνου.
Ενώ οι αρχαίες πηγές παρείχαν την ποιοτική περιγραφή της καταστροφής τον τρόμο, την κλίμακα και το ανθρώπινο δράμα, η γεωαρχαιολογία και η σεισμολογία παρέχουν πλέον την ποσοτική της διάσταση.
Η μέτρηση της ανύψωσης της Κρήτης, η χρονολόγηση των ιζημάτων τσουνάμι στην Τυνησία και η μοντελοποίηση της διάδοσης των κυμάτων επιβεβαιώνουν το τεράστιο μέγεθος και την παν-μεσογειακή κλίμακα του γεγονότος, μετατρέποντας τις λογοτεχνικές περιγραφές σε επιστημονικά τεκμηριωμένα δεδομένα.
6.2. Εκτίμηση του Μελλοντικού Κινδύνου Η ανάλυση της περιοδικότητας εμφάνισης μεγα-σεισμών στο Ελληνικό Τόξο οδηγεί σε ανησυχητικά συμπεράσματα.
Με βάση τα λιγοστά, αλλά ισχυρά, ιστορικά και γεωλογικά δεδομένα (όπως τα γεγονότα του 365 μ.Χ. και του 1303 μ.Χ.), εκτιμάται ότι γεγονότα παρόμοιας έντασης συμβαίνουν περίπου μία φορά κάθε 800 χρόνια.
Αυτό υποδηλώνει ότι ένα τέτοιο γεγονός είναι στατιστικά «καθυστερημένο».
Δεδομένης της τεράστιας αύξησης της πληθυσμιακής πυκνότητας και της ανάπτυξης υποδομών στις παράκτιες ζώνες της Ανατολικής Μεσογείου σήμερα, οι συνέπειες ενός παρόμοιου τσουνάμι θα ήταν πολλαπλάσια πιο καταστροφικές από ό,τι στην ύστερη αρχαιότητα.
Η μελέτη του παρελθόντος δεν είναι, συνεπώς, μια απλή ακαδημαϊκή άσκηση, αλλά ένα κρίσιμο εργαλείο για την εκτίμηση κινδύνου και τον σχεδιασμό στρατηγικών μετριασμού στο μέλλον.
7. Βιβλιογραφία
Ambraseys, N., C. Melville, and R. Adams (1994). The Seismicity of Egypt, Arabia and the Red Sea. Cambridge University Press.
Bahrouni, N., et al. (2021). Evidence of tsunami deposits in East Tunisia coastline contemporaneous of the AD 365 Crete earthquake: Field data and modeling. EGU General Assembly 2021, EGU21-9104.
Flemming, N.C., and P.A. Pirazzoli (1981). Archéologie des côtes de la Crète. Histoire et Archéologie, Dossiers 50, 66-81.
Guidoboni, E., A. Comastri, and G. Traina (1994). Catalogue of Ancient Earthquakes in the Mediterranean Area up to 10th Century. Istituto Nazionale di Geofisica.
Lorito, S., et al. (2008). Earthquake generated tsunamis in the Mediterranean Sea: Scenarios of potential threats to Southern Italy. Journal of Geophysical Research, 113, B01301.
Pararas-Carayannis, G. (2011). The Earthquake and Tsunami of July 21, 365 AD in the Eastern Mediterranean Sea - Review of Impact on the Ancient World - Assessment of Recurrence and Future Impact. Science of Tsunami Hazards, 30(4), 253-293.
Papadimitriou E. & V. Karakostas (2007). Rupture model of the great AD 365 Crete earthquake in the southwestern part of the Hellenic, Arc. Acta Geophysica, 56(2), 293-312.
Papazachos, B. C. and K. Papazachou (1997). The Earthquakes of Greece. Ziti Editions.
Pirazzoli, H.A., et al. (1992). Historical Environmental Changes at Phalasarna Harbour, West Crete. Geoarchaeology, 7, 371-392.
Polonia, A., et al. (2013). Mediterranean megaturbidite triggered by the AD 365 Crete earthquake and tsunami. Nature Scientific Reports, 3, 1285.
Shaw, B., et al. (2008). Eastern Mediterranean tectonics and tsunami hazard inferred from the AD 365 earthquake. Nature Geoscience, 1, 268–276.
Stiros, S. (2001). The AD 365 Crete earthquake and possible seismic clustering during the fourth to sixth centuries AD in the Eastern Mediterranean: a review of historical and archaeological data. Journal of Structural Geology, 23, 545-562.
Thommeret, Y., et al. (1981). Late Holocene shoreline changes and seismotectonic displacements in western Greece (Greece). Z. Geomorph. Supl., 40, 127-149.
Δια χειρός αλεξίου
