Η «Φόνισσα» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, που δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1903 στο περιοδικό «Παναθήναια» με τον υπότιτλο «κοινωνικόν μυθιστόρημα», αποτελεί ένα από τα κορυφαία έργα της νεοελληνικής λογοτεχνίας.
Το έργο υπερβαίνει την απλή ηθογραφία της Σκιάθου, εισχωρώντας στα έγκατα της ανθρώπινης ψυχής και εξερευνώντας τα όρια μεταξύ λογικής και παραλόγου, κοινωνικής καταπίεσης και εγκληματικής παρόρμησης.
Κεντρικό πρόσωπο είναι η Χαδούλα ή Φραγκογιαννού, μια γυναίκα περίπου εξήντα ετών, δυναμική, με αδρά χαρακτηριστικά και «ήθος ανδρικόν».
Η ζωή της υπήρξε ένας αδιάκοπος αγώνας υποταγής και υπηρεσίας προς τους άλλους: τους γονείς της, τον σύζυγό της, τα παιδιά της και, τέλος, τα εγγόνια της.
Ζώντας σε μια κλειστή πατριαρχική κοινωνία, η Χαδούλα βιώνει την απόλυτη υποτίμηση της γυναίκας, η οποία θεωρείται βάρος για την οικογένεια, κυρίως λόγω του σκληρού θεσμού της προίκας.
Η δράση ξεκινά με τη Χαδούλα να ξενυχτά πάνω από το λίκνο της άρρωστης νεογέννητης εγγονής της.
Η κούραση και ο ακούσιος απολογισμός της βασανισμένης ζωής της την οδηγούν σε έναν μοιραίο παραλογισμό.
Ο Παπαδιαμάντης περιγράφει αυτή τη στιγμή ως «ψήλωμα του νου»: η Χαδούλα πείθει τον εαυτό της ότι η βρεφοκτονία είναι πράξη «αγαθοεργίας» και «λύτρωσης», καθώς απαλλάσσει τα κορίτσια από μια μελλοντική ζωή δυστυχίας και τις οικογένειές τους από το οικονομικό άχθος.
1. Ο πρώτος φόνος: Στραγγαλίζει την εγγονή της μέσα σε μια κατάσταση ημισυνειδησίας.
2. Η κλιμάκωση: Στη συνέχεια, διαπράττει με ψυχρό υπολογισμό τους φόνους δύο κοριτσιών του Γιάννη του Περιβολά, ρίχνοντάς τα σε μια στέρνα.
3. Η καταδίωξη: Μετά από μια σειρά εγκλημάτων, οι αρχές αρχίζουν να την υποπτεύονται. Η Χαδούλα παίρνει τα βουνά, καταδιωκόμενη από τη χωροφυλακή, ενώ μέσα της παλεύουν οι ενοχές με την εμμονική πίστη ότι εκτελεί θεϊκή αποστολή.
Το έργο κορυφώνεται με τον θάνατο της ηρωίδας διά πνιγμού στη θάλασσα, στο πέρασμα του Αγίου Σώστη, ενώ προσπαθεί να φτάσει σε ένα ερημητήριο για να εξομολογηθεί. Ο Παπαδιαμάντης κλείνει το αφήγημα με την εμβληματική φράση ότι η Χαδούλα βρήκε τον θάνατο «εις το ήμισυ του δρόμου, μεταξύ της θείας και της ανθρωπίνης δικαιοσύνης».
Η κριτική αναγνωρίζει στη «Φόνισσα» έναν συνδυασμό ρεαλισμού και νατουραλισμού.
Ο Παπαδιαμάντης αποτυπώνει την πραγματικότητα «γυμνή», χωρίς ωραιοποιήσεις, ενώ η συμπεριφορά της ηρωίδας ερμηνεύεται μέσω της αιτιοκρατίας: είναι προϊόν κοινωνικής καταπίεσης και εσωτερικών παρορμήσεων.
* Γλώσσα: Η χρήση της καθαρεύουσας στην αφήγηση και του σκιαθίτικου ιδιώματος στους διαλόγους δημιουργεί μια υποβλητική ατμόσφαιρα που «βυθίζει» τον αναγνώστη στον ψυχισμό της ηρωίδας.
* Επιρροές: Πολλοί κριτικοί συγκρίνουν τη Χαδούλα με τον Ρασκόλνικοφ του Ντοστογιέφσκι, σημειώνοντας ότι ο Παπαδιαμάντης είχε μεταφράσει το «Έγκλημα και Τιμωρία» πριν γράψει τη «Φόνισσα».
Σύγχρονες μελέτες εξετάζουν τη Χαδούλα ως ιδεοληπτική εγκληματία. Η ηρωίδα δεν σκοτώνει από πάθος ή συμφέρον, αλλά υπηρετεί μια «ιδέα».
* Βιολογικός Θετικισμός: Με βάση τις θεωρίες του Lombroso, τα ανδροπρεπή χαρακτηριστικά της (τριχοφυΐα, μουστάκι) θα μπορούσαν να θεωρηθούν «βιολογικά στίγματα» εγκληματικής προδιάθεσης.
* Ψυχιατρική Γνωμάτευση: Έχει υποστηριχθεί ότι πάσχει από «καταναγκαστική ψυχονεύρωση» ή σχιζότυπη διαταραχή, με την αντικοινωνικότητα και τις παράλογες πεποιθήσεις της να την καθιστούν άτομο μειωμένου καταλογισμού.
Η «Φόνισσα» παραμένει ένα αξεπέραστο έργο γιατί δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις.
Η ηρωίδα είναι ταυτόχρονα θύτης και θύμα. Ο Παπαδιαμάντης, αν και βαθιά θρησκευόμενος, δεν διστάζει να παρουσιάσει μια γυναίκα που αντιμάχεται τη φύση και τον Θεό, αφήνοντας την τελική κρίση στον αναγνώστη και υπογραμμίζοντας την τραγικότητα της ανθρώπινης μοίρας σε κατάσταση πλήρους ανελευθερίας.
Το έργο συνεχίζει να συγκλονίζει, καθώς το παρελθόν του Παπαδιαμάντη αιφνιδιάζει διαρκώς με τη δύναμη της επικαιρότητάς του.
(Προϊόν έρευνας και ai}
δια χειρός αλεξίου
26/4/2026
