Ιωάννης Καποδίστριας: Η Ευφυής Στρατηγική πίσω από την Ελληνική Ανεξαρτησία

 

Η Ευρώπη μετά τον Ναπολέοντα - Ένας Κόσμος Εχθρικός στις Επαναστάσεις

Η Ευρώπη του 1815 ήταν μια ήπειρος στοιχειωμένη από τη μνήμη της επανάστασης και εξαντλημένη από τον πόλεμο. Μετά την οριστική ήττα του Ναπολέοντα, οι νικήτριες Μεγάλες Δυνάμεις (Αυστρία, Πρωσία, Ρωσία, Αγγλία) συγκεντρώθηκαν στο Συνέδριο της Βιέννης με έναν πρωταρχικό στόχο: την «Παλινόρθωση». Η λέξη αυτή σήμαινε την επαναφορά των παλαιών μοναρχιών και την οριστική συντριβή των ιδεών που γέννησε η Γαλλική Επανάσταση: της ελευθερίας, της ισότητας και, κυρίως, της εθνικής κυριαρχίας.

Κεντρική ιδέα αυτής της νέας τάξης πραγμάτων ήταν η «Αρχή της Νομιμότητας» (Principle of Legitimacy). Σύμφωνα με αυτήν, η μόνη νόμιμη εξουσία ήταν αυτή των παραδοσιακών δυναστειών και κάθε προσπάθεια ανατροπής τους θεωρούνταν απειλή για την ευρωπαϊκή ειρήνη. Οι ηγεμόνες της Ευρώπης, τρομαγμένοι από το χάος των Ναπολεόντειων Πολέμων, πίστευαν ότι η σταθερότητα μπορούσε να επιτευχθεί μόνο με την καταστολή κάθε φιλελεύθερου ή εθνικού κινήματος.

Για τους Έλληνες, που ονειρεύονταν την ανεξαρτησία τους από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, το κλίμα αυτό ήταν ασφυκτικό. Η Ευρώπη είχε μετατραπεί σε ένα απόρθητο φρούριο συντηρητισμού, όπου κάθε επανάσταση ήταν εκ προοιμίου καταδικασμένη. Το όνειρο για μια ελεύθερη Ελλάδα έμοιαζε να αντιμετωπίζει ένα σχεδόν ανυπέρβλητο εμπόδιο.

Στην καρδιά αυτής της σύγκρουσης ανάμεσα στην τάξη και την ελευθερία, δύο άνδρες με εκ διαμέτρου αντίθετα οράματα θα καθόριζαν την τύχη της Ευρώπης και της Ελλάδας.

Δύο Κόσμοι σε Σύγκρουση: Μέττερνιχ εναντίον Καποδίστρια

Ο Αυστριακός καγκελάριος Κλέμενς φον Μέττερνιχ και ο Έλληνας διπλωμάτης στην υπηρεσία της Ρωσίας, Ιωάννης Καποδίστριας, ήταν οι αρχιτέκτονες των δύο αντίπαλων οραμάτων για το μέλλον της Ευρώπης. Οι διαφορές τους δεν ήταν απλώς πολιτικές, αλλά πήγαζαν από τις προσωπικές τους εμπειρίες και τη θεμελιώδη αντίληψή τους για την ιστορία.

Χαρακτηριστικό	Κλέμενς φον Μέττερνιχ	Ιωάννης Καποδίστριας
Βασική Εμπειρία	Το τραύμα των Ναπολεόντειων Πολέμων. Οι ήττες της Αυστρίας οδήγησαν στην απώλεια του ενός τρίτου των εδαφών της και στην κρατική χρεοκοπία του 1811, όπου το νόμισμα έχασε το 80% της αξίας του. Αυτή η καταστροφή του γέννησε έναν παθολογικό φόβο για κάθε αλλαγή.	Η πρακτική διακυβέρνηση στην Επτάνησο Πολιτεία. Όταν το αρχικό αριστοκρατικό σύνταγμα προκάλεσε λαϊκές εξεγέρσεις, έμαθε μέσω της διαπραγμάτευσης ότι η σταθερότητα απαιτεί κοινωνική ομόνοια και μεταρρυθμίσεις, όχι απλώς καταστολή.
Πολιτική Θεώρηση	Η σταθερότητα πηγάζει από τις νόμιμες μοναρχίες. Τα εθνικά κινήματα είναι απειλή, αμαρτία και ο δρόμος προς την αναρχία. Πίστευε ότι η ιστορία έπρεπε να «παγώσει» στο 1789.	Η αλλαγή είναι αναπόφευκτη ιστορική διεργασία. Η πραγματική σταθερότητα έρχεται από τη συνειδητή διαχείριση της αλλαγής και τις μεταρρυθμίσεις που προλαμβάνουν τις βίαιες εκρήξεις.
Μέθοδος	Καταστολή, λογοκρισία και στρατιωτική επέμβαση. Χρησιμοποίησε την Ιερά Συμμαχία ως ένα διεθνές αστυνομικό όργανο για την κατάπνιξη κάθε επαναστατικής εστίας.	Διπλωματία, διάλογος και σεβασμός στις ιδιαιτερότητες των λαών. Πίστευε στην εξέλιξη μέσω της παιδείας και της συνετής προσαρμογής των θεσμών στις νέες ανάγκες.

Αυτή η θεμελιώδης διαφορά κοσμοθεωρίας έκανε τη σύγκρουση αναπόφευκτη. Για τον Καποδίστρια, που έβλεπε την ιστορία να κινείται, ο πρώτος δρόμος φαινόταν να περνά μέσα από την αυτοκρατορία που υπηρετούσε: τη Ρωσία.

Η Πρώτη Στρατηγική: Η Ελπίδα της Ρωσικής Παρέμβασης

Ως Υπουργός Εξωτερικών του Τσάρου Αλέξανδρου Α', ο Καποδίστριας προσπάθησε αρχικά να χρησιμοποιήσει την επίσημη ρωσική πολιτική προς όφελος των Ελλήνων. Η στρατηγική του βασιζόταν στην ελπίδα ότι ένας νέος ρωσο-τουρκικός πόλεμος, που θα προέκυπτε από τις ανεπίλυτες διαφορές της Συνθήκης του Βουκουρεστίου (1812), θα δημιουργούσε τις συνθήκες για την ελληνική απελευθέρωση, αξιοποιώντας και το συμβατικό δικαίωμα της Ρωσίας να «προστατεύει τους ομοδόξους».

Ωστόσο, γύρω στο 1816, αυτή η στρατηγική κατέρρευσε. Ο Τσάρος Αλέξανδρος Α', έχοντας ως πρωταρχικό στόχο την εδραίωση ενός «ρωσικού ευρωπαϊκού ρόλου», έδωσε απόλυτη προτεραιότητα στη σταθερότητα της Ευρώπης και την αποφυγή συγκρούσεων. Δεν είχε καμία πρόθεση να διακινδυνεύσει τη νέα θέση της Ρωσίας ως κεντρικού ευρωπαϊκού εταίρου για το ελληνικό ζήτημα. Αποδεχόμενος de facto την εδαφική ακεραιότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, απέρριψε κατηγορηματικά την ιδέα ενός πολέμου, λέγοντας στον Καποδίστρια:

«Καλή ή κακή, η σύμβασις του Βουκουρεστίου πρέπει να τηρηθή.»

Με την πόρτα της ρωσικής πρωτοβουλίας κλειστή, ο Καποδίστριας συνειδητοποίησε ότι οι Έλληνες δεν μπορούσαν πλέον να περιμένουν τη λύση από άλλους. Έπρεπε να τη δημιουργήσουν οι ίδιοι.

Η Γέννηση μιας Νέας Πολιτικής: «Με τις Δικές μας Δυνάμεις»

Αποκλεισμένος από κάθε διπλωματική οδό, ο Καποδίστριας δεν επινόησε απλώς ένα νέο σχέδιο. Ανέτρεψε την ίδια τη λογική του συστήματος Μέττερνιχ, μετατρέποντας την εχθρότητα της Ευρώπης σε όπλο για την ελληνική ελευθερία. Αυτή ήταν η πολιτική «Με τις Δικές μας Δυνάμεις», μια στρατηγική επαναστατική και ταυτόχρονα βαθιά ρεαλιστική.

Η στρατηγική αναπτυσσόταν σε τρία διαδοχικά βήματα:

1. Η Πρόκληση της Κρίσης: Αφού η Ρωσία δεν θα ξεκινούσε πόλεμο, οι Έλληνες έπρεπε να την εξαναγκάσουν να εμπλακεί. Μια μεγάλη, γενικευμένη και επίμονη επανάσταση θα δημιουργούσε μια τεράστια ελληνο-οθωμανική σύγκρουση, η οποία με τη σειρά της θα προκαλούσε μια έντονη ρωσο-οθωμανική κρίση.
2. Η Διεθνοποίηση του Ζητήματος: Μια τέτοια κρίση στα Βαλκάνια θα απειλούσε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ισορροπία. Οι Μεγάλες Δυνάμεις, για να αποτρέψουν μια γενικευμένη σύρραξη, θα αναγκάζονταν να ασχοληθούν με την αιτία της. Με τον τρόπο αυτό, η Επανάσταση θα έπαυε να είναι ένα εσωτερικό πρόβλημα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και θα μετατρεπόταν σε μια διεθνή κρίση που απειλούσε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ειρήνη.
3. Η Αναγκαστική Παρέμβαση: Ο τελικός στόχος ήταν η δημιουργία μιας κατάστασης τόσο χαοτικής, αιματηρής και ασταθούς, που οι Δυνάμεις θα υποχρεώνονταν να παρέμβουν. Όχι για να βοηθήσουν τους επαναστάτες Έλληνες—κάτι που ήταν αντίθετο στην ιδεολογία τους—αλλά για να επιβάλουν την ειρήνη και να σταματήσουν την «αταξία». Αυτή η ειρήνη, όμως, δεν θα μπορούσε πλέον να είναι μια απλή επιστροφή στο παρελθόν. Θα προϋπέθετε αναγκαστικά τη δημιουργία ενός αυτόνομου ή ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.

Στην περίφημη Εγκύκλιο του 1819, ο Καποδίστριας, κάνοντας κριτική στις αποτυχίες του παρελθόντος, όπως χαρακτηριστικά γράφει: «Ας προβούμε σε έντιμο απολογισμό των γεγονότων που σφράγισαν το μισό του αιώνα μας», ουσιαστικά δηλώνει παρών ως ο πολιτικός ηγέτης που θα καθοδηγούσε αυτή τη νέα, προεπαναστατική προετοιμασία.

Αυτή η ευφυής στρατηγική, ωστόσο, θα δοκιμαζόταν αμέσως στα μεγάλα διπλωματικά σαλόνια της Ευρώπης, όπου ο Μέττερνιχ περίμενε.

Η Σύγκρουση στα Συνέδρια: Η Ελληνική Υπόθεση υπό Διωγμόν

Η έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης το 1821 βρήκε τις Μεγάλες Δυνάμεις να συνεδριάζουν, προσφέροντας στον Μέττερνιχ την ιδανική ευκαιρία να συντρίψει διπλωματικά το ελληνικό εγχείρημα. Στα συνέδρια που ακολούθησαν, ο Καποδίστριας φάνηκε να υφίσταται τη μία ήττα μετά την άλλη.

• Συνέδριο του Τροππάου (1820): Πριν καν ξεσπάσει η ελληνική εξέγερση, ο Μέττερνιχ, αντιδρώντας στις επαναστάσεις στην Ιταλία και την Ισπανία, επιβάλλει το «Πρωτόκολλο του Τροππάου». Το πρωτόκολλο αυτό νομιμοποιούσε τη στρατιωτική επέμβαση στο εσωτερικό ενός άλλου κράτους για την κατάπνιξη μιας επανάστασης. Η πολιτική της καταστολής γίνεται επίσημο ευρωπαϊκό δόγμα.
• Συνέδριο του Λάιμπαχ (1821): Η σύγκρουση φτάνει στο αποκορύφωμά της. Ενώ το συνέδριο βρίσκεται σε εξέλιξη, φτάνουν οι ειδήσεις για την επανάσταση του Αλέξανδρου Υψηλάντη στη Μολδοβλαχία. Η αντίδραση είναι άμεση και συντριπτική για τους Έλληνες. Η Ιερά Συμμαχία καταδικάζει επίσημα και κατηγορηματικά την Ελληνική Επανάσταση, αφήνοντας τους αγωνιστές πλήρως απομονωμένους σε διπλωματικό επίπεδο.

Για τον Μέττερνιχ, αυτή ήταν μια απόλυτη νίκη. Για τη στρατηγική του Καποδίστρια, όμως, αυτή η φαινομενική ήττα ήταν το απαραίτητο πρώτο βήμα. Η καταδίκη ήταν αναμενόμενη, αλλά το γεγονός ότι η Επανάσταση συζητήθηκε και καταδικάστηκε σε ένα διεθνές φόρουμ σήμαινε ακριβώς αυτό που επεδίωκε: το ζήτημα είχε αρχίσει να διεθνοποιείται.

Ενώ ο Μέττερνιχ πανηγύριζε τη διπλωματική του νίκη, δεν είχε καταλάβει ότι η ίδια η ύπαρξη της Επανάστασης είχε ήδη θέσει σε κίνηση το σχέδιο του Καποδίστρια.

Η Δικαίωση ενός Οράματος

Η στρατηγική του Καποδίστρια δικαιώθηκε πλήρως τα επόμενα χρόνια. Όπως ακριβώς είχε προβλέψει, η επιμονή των Ελλήνων στον αγώνα τους, παρά τις αρχικές ήττες και τη διπλωματική απομόνωση, δημιούργησε μια εστία μόνιμης αναταραχής στην Ανατολική Μεσόγειο.

Τον Ιούλιο του 1821, ο Καποδίστριας αποκάλυψε την ουσία του σχεδίου του σε μια φράση-κλειδί. Εξήγησε ότι οι Μεγάλες Δυνάμεις τελικά θα αναγκαστούν να πολεμήσουν τους Τούρκους, όχι «χάριν της επαναστάσεως», αλλά «δια να παύση η αταξία».

Αυτή ακριβώς η «κραταιάν ανάγκην» —η αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα ότι η ειρήνη ήταν πλέον αδύνατη υπό τους παλιούς όρους— ανάγκασε τελικά την Αγγλία, τη Γαλλία και τη Ρωσία να παρέμβουν στρατιωτικά στη Ναυμαχία του Ναυαρίνου το 1827 για να επιβάλουν την ειρήνη. Η ειρήνη αυτή, όμως, σήμαινε πλέον τη δημιουργία του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.

Η ιστορία δικαίωσε τον έναν και καταδίκασε τον άλλον:

• Η πολιτική του Μέττερνιχ, που προσπάθησε να «παγώσει» την ιστορία και να αρνηθεί τη δυναμική των εθνών, κατέρρευσε θεαματικά με τις επαναστάσεις του 1848.
• Το ρεαλιστικό όραμα του Καποδίστρια, που βασίστηκε στη βαθιά κατανόηση της ιστορικής δυναμικής και στη διαχείριση της αλλαγής, οδήγησε στη γέννηση της σύγχρονης Ελλάδας.

δια χειρός αλεξίου